Zo werkt de jeugdopleiding van Ajax: waarom De Toekomst al decennia topspelers voortbrengt

Johan Cruijff, Marco van Basten, Clarence Seedorf, Dennis Bergkamp, Patrick Kluivert, Rafael van der Vaart, Matthijs de Ligt en Ryan Gravenberch. De lijst spelers die via de jeugdopleiding van Ajax het internationale topvoetbal bereikten is uitzonderlijk lang. Toch draait De Toekomst volgens Ajax niet simpelweg om het produceren van het volgende grote transferobject. De kern van de opleiding ligt bij de ontwikkeling van het individu.

Op sportcomplex De Toekomst probeert Ajax spelers vanaf jonge leeftijd technisch, tactisch, fysiek en mentaal zo breed mogelijk te ontwikkelen. Het uiteindelijke doel is duidelijk: voetballers opleiden die niet alleen een bepaalde positie beheersen, maar het spel begrijpen en zelf oplossingen kunnen vinden.

Individuele ontwikkeling boven het jeugdteam

Ajax omschrijft de ontwikkeling van het individu als een centraal uitgangspunt van de jeugdopleiding. Jeugdspelers moeten uiteindelijk in teamverband presteren, maar het opleiden van de speler staat daarbij voorop.

Dat betekent dat een jeugdtrainer niet uitsluitend bezig kan zijn met het winnen van de volgende wedstrijd. De vraag is ook wat een individuele speler op langere termijn nodig heeft om beter te worden.

Die gedachte loopt door de verschillende leeftijdsgroepen heen. Ajax werkt met een herkenbare voetbalvisie, maar wil tegelijkertijd voorkomen dat alle spelers hetzelfde worden.

Directeur Voetbal Marijn Beuker omschreef dat eerder als het vermijden van 'eenheidsworsten'. Jonge spelers moeten volgens Ajax breed worden opgeleid en niet te vroeg worden gespecialiseerd.

Technisch meesterschap als fundament

Vooral in de jongste leeftijdsgroepen ligt veel nadruk op techniek.

Ajax spreekt daarbij over technisch meesterschap: spelers moeten uiteindelijk in uiteenlopende situaties over voldoende technische oplossingen beschikken. Dat betekent niet alleen een bal goed kunnen aannemen of passen, maar die vaardigheden ook onder veranderende omstandigheden kunnen toepassen.

De opleiding probeert techniek zowel geïsoleerd als binnen wedstrijdsituaties te ontwikkelen. Naarmate spelers ouder worden, moeten ze die technische vaardigheden steeds sneller en onder grotere druk kunnen gebruiken.

De gedachte daarachter is eenvoudig: op het hoogste niveau heeft een speler steeds minder tijd en ruimte.

Een Ajax-speler moet zelf oplossingen vinden

Techniek alleen is niet genoeg. Spelintelligentie vormt een tweede belangrijk onderdeel van de opleiding.

Ajax wil spelers niet voortdurend vertellen wat ze moeten doen. Trainers moeten situaties creëren waarin een speler zelf leert herkennen wat de beste oplossing is.

Beuker verwoordde die opleidingsgedachte met de boodschap dat spelers zelf de puzzel moeten leggen. Trainingen moeten daarom voldoende onvoorspelbaarheid bevatten.

Eenzelfde situatie eindeloos zonder verandering herhalen past daar minder goed bij. Ajax wil juist variatie creëren: andere ruimtes, andere tegenstanders, andere snelheden en telkens nieuwe keuzes.

Dat moet spelers voorbereiden op het echte voetbal, waarin vrijwel geen enkele situatie exact hetzelfde terugkomt.

Niet te vroeg vastzetten op één specialisme

Een belangrijk gevolg van die filosofie is dat jonge spelers breed moeten leren voetballen.

Ajax wil niet te vroeg specialiseren. Een jeugdspeler moet eerst een groot aantal technische en tactische mogelijkheden ontwikkelen voordat één specifieke kwaliteit of rol allesbepalend wordt.

Dat betekent niet dat posities onbelangrijk zijn. Naarmate spelers ouder worden, wordt hun rol vanzelf specifieker. Maar in de eerdere fases probeert Ajax de basis zo breed mogelijk te maken.

Een verdediger heeft daardoor ook baat bij vaardigheden die normaal met middenvelders of aanvallers worden geassocieerd. Hetzelfde geldt andersom: aanvallers moeten begrijpen wat verdedigen vraagt en middenvelders moeten uiteenlopende situaties kunnen oplossen.

Het uiteindelijke doel is een voetballer die het hele spel beter begrijpt.

Het TIPS-model

Een van de bekendste modellen uit de Ajax-opleiding is TIPS.

De letters staan voor Technique, Insight, Personality en Speed: techniek, inzicht, persoonlijkheid en snelheid.

Ajax gebruikt die onderdelen om naar de ontwikkeling van jeugdspelers te kijken. Het model onderstreept tegelijkertijd dat talent uit meer bestaat dan alleen balvaardigheid.

Een technisch uitzonderlijke speler die het spel onvoldoende begrijpt, kan tegen grenzen aanlopen. Hetzelfde geldt voor een snelle speler die onder druk verkeerde beslissingen neemt.

Persoonlijkheid speelt eveneens een rol. Uiteindelijk moet een speler kunnen omgaan met concurrentie, verwachtingen en de intensiteit van topsport.

Ook fysieke ontwikkeling krijgt steeds meer aandacht

De beroemde technische Ajax-school betekent niet dat fysieke ontwikkeling wordt genegeerd.

De club heeft tegenwoordig een uitgebreid fysiek programma waarin onder meer coördinatie, wendbaarheid, snelheid, explosiviteit en duelkracht centraal staan.

Op De Toekomst worden daarvoor verschillende trainingsvormen en faciliteiten gebruikt. Ajax wil jeugdspelers atletischer en belastbaarder maken zodat ze uiteindelijk het tempo en de intensiteit van voetbal op Champions League-niveau aankunnen.

Vooral vanaf de oudere jeugd wordt die belastbaarheid steeds belangrijker. Een speler moet niet alleen één training of wedstrijd op hoge intensiteit aankunnen, maar dat gedurende een volledig seizoen kunnen volhouden.

Straatvoetbal terug naar De Toekomst

Opvallend genoeg zoekt Ajax voor moderne spelersontwikkeling ook inspiratie in het verleden.

Bij de vernieuwing van De Toekomst heeft de club besloten verschillende straatveldjes aan te leggen, onder meer op beton, klinkers en gravel. Vooral de jongste jeugd moet daar gebruik van gaan maken.

De achterliggende gedachte sluit aan bij de rest van de opleidingsfilosofie. Op onregelmatige ondergronden en in kleine ruimtes worden spelers voortdurend gedwongen zich aan te passen.

Een slechte stuit, beperkte ruimte of onverwachte situatie vraagt om een technische oplossing die vooraf niet volledig kan worden geprogrammeerd.

Ajax probeert daarmee eigenschappen uit de vroegere straatvoetbalcultuur terug te brengen in een professionele opleidingsomgeving.

Een opleiding met enorme economische waarde

De sportieve opbrengst van de jeugdopleiding heeft ook een grote financiële waarde.

In een onderzoek van het CIES Football Observatory uit februari 2023 werden 114 door Ajax opgeleide spelers gezamenlijk gewaardeerd op 555 miljoen euro. Daarmee stond Ajax op dat moment vierde van alle clubs ter wereld.

Alleen Benfica, Chelsea en FC Barcelona kwamen in die analyse hoger uit.

Die cijfers laten zien waarom een sterke jeugdopleiding voor Ajax veel meer is dan alleen een voetbalideaal. Voor een club die financieel niet structureel kan concurreren met de rijkste clubs uit Engeland, Spanje of Frankrijk kan zelf opleiden een belangrijk competitief voordeel zijn.

Ajax hoeft niet iedere speler voor tientallen miljoenen euro's te kopen wanneer een deel van het eerste elftal uit de eigen opleiding kan komen.

De uitdaging: talent steeds jonger behouden

Het succes van De Toekomst heeft tegelijkertijd een keerzijde.

Europese topclubs volgen talent tegenwoordig steeds jonger. Daardoor moet Ajax niet alleen spelers goed opleiden, maar hen ook voldoende perspectief bieden om in Amsterdam te blijven.

Juist de mogelijkheid om relatief snel richting Jong Ajax en het eerste elftal door te stromen blijft daarbij een belangrijk wapen.

Ajax kan niet iedere Europese grootmacht financieel aftroeven. Het alternatief is een speler overtuigen dat zijn ontwikkeling in Amsterdam sneller kan gaan.

De opleiding verandert, de kern blijft hetzelfde

De jeugdopleiding van Ajax is niet stil blijven staan.

Fysieke begeleiding, data, individuele programma's en trainingsmethodes veranderen voortdurend. Ook De Toekomst zelf wordt vernieuwd.

Maar onder die veranderingen blijft een herkenbare gedachte zichtbaar: de speler moet technisch sterk zijn, het spel begrijpen en uiteindelijk zelfstandig oplossingen kunnen vinden.

Dat is misschien wel de belangrijkste reden waarom de Ajax-opleiding al generaties lang relevant blijft.

Niet omdat iedere lichting vanzelf een Cruijff, Seedorf of De Ligt voortbrengt, maar omdat de club probeert een omgeving te bouwen waarin uitzonderlijk talent zich kan ontwikkelen tot een complete voetballer.